Borgaryfirvöld hafa verið að hreykja sér af því að hafa náð samkomulagi við ríkið um að fresta vegaframkvæmdum. Fresta öllum stórum verkefnum til ársins 2022! Spurningin er hvernig er hægt að fresta einhverju sem er ekki í gangi?

Framlög til framkvæmda og viðhalds vega í Reykjavík á síðasta ári voru um 100 milljónir, eða um 1% af heildarfjárhæðinni sem ríkið leggur í þann málaflokk. Framlögin voru einnig 1% 2009 og 2010! Vegir eru að skemmast hér í höfuðborginni og á höfuðborgarsvæðinu. Sárlega vantar fjármuni í viðhald og  framkvæmdir.

Það er miklu hreinlegra fyrir meirihlutann í borgarstjórn að segja að þeir sætti sig við að engir fjármunir verði settir í vegaframkvæmdir í borginni. Því út á það gengur þetta samkomulag.

Hvað þarf að gera?

1. Fara strax í að stöðva frekara niðurbrot á núverandi gatnakerfi, sem er að morkna niður vegna aðgerðaleysis, niðurskurðar og fyrirhyggjuleysis undanfarinna ára. Framkvæmdir verða að hefjast strax í vor.

2. Fara í nýja stefnumótun í samgöngumálum höfuðborgarsvæðisins undir  kjörorðinu: “Sjálfbærar samgöngur fyrir ALLA.”  Allir samgöngumátar eru jafn réttháir.

Útgangspunktur í samgöngum eiga að vera “H-6″ (Háin sex).

1.    Hreyfanleg umferð,
2.    Hagkvæm umferð,
3.    Hrein umferð,
4.    Hindrunarlaus umferð,
5.    Hljóðlát umferð og
6.    HÆTTULAUS UMFERÐ.

Einstaklingurinn verður að velja sér samgöngumáta sjálfur,  stjórnmálamenn eiga ekki að neyða samgöngumáta upp á fólk. Menn hafa val um að ganga, hjóla, taka strætó, aka bifhjóli, vespu, eða bíl. Allir þessir þættir eiga að vinna saman.
3. Stórframkvæmdir þarf að undirbúa fljótt og vel byggt á framansögðu. Þar eru vandamál sem þarf að leysa, sem er að koma eðlilegri hreyfingu og nýtni á stóru æðarnar þrjár, sem eru Miklabraut,  Kringlumýrarbraut og Sæbraut. Umferðarljósin verða að hverfa og koma  þessum æðum í 60-80 km hraða, með aðgreiningu milli óvarðra vegfarenda og þeirra sem eru varðir, þ.e. í bílum og strætó.

4. Gera nothæft umferðarlíkan af höfuðborgarsvæðinu í heild með erlendri aðstoð. Höfðuborgarsvæðið hefur þarfir stórborgar. Það er nýtt fyrir okkur Íslendingum og við eigum að sækja okkur þekkingu á því sviði.

5. Fara strax í  litlar en mikilvægar framkvæmdir, yfirborðsmerkingar, laga kantsteina, aðgengi fatlaðra, laga skilti og annað sem hindrar útsýni með það að markmiði að auka öryggi vegfarenda.

Fyrirhyggjuleysi drepur!

Það er öllum ljóst að ekki eru jafn miklir fjármunir til eins og var á ákveðnu árabili.  Það afsakar ekki fyrirhyggjuleysi. Það afsakar ekki slóðaskap í umferðaröryggismálum og það afsakar ekki stefnuleysi.

Ekki verður gert lítið úr mikilvægi þess að hafa eftirlit á ýmsum sviðum en mikilvægt er að vita um umfang þess.

Þess vegna lagði ég fram fyrirspurnir þar sem spurt er um þróun fjárheimilda, starfsmannafjölda og meðallauna starfsmanna hjá skatteftirliti, skattstofum, fjármálaeftirliti, samkeppniseftirliti, neytendastofu, sérstaks saksóknara,ríkisskattstjóra og Ríkisendurskoðunar frá árinu 2007.

Þegar ástandið í efnahagsmálum er eins og það er núna og verðbólga mikil, getur staðan hreinlega orðið þannig að ávöxtun sparifjár verði neikvæð með skattlagningu verðbóta. Matthías gerir ekkert nema mótmæla skattlagningu á börn, vekja athygli á ósanngirninni sem felst í skattlagningu verðbóta og hvetja til aðgerða til að efla sparnað.

Hver eru viðbrögðin? Jú, Jóhanna svaraði Matthíasi og vandaði honum ekki kveðjurnar. Hún sakaði hann m.a. um þráhyggju, væntanlega vegna þess að hann benti á staðreyndir máli sínu til stuðnings. Fátt fer meira í taugarnar á forsætisráðherra en þegar fólk leyfir sér að gera það. Í þessu tilviki hefði Jóhanna þó átt að fagna ábendingunni, enda sjálf talið sig andstæðing skattlagningar barna, í það minnsta þegar hún var í stjórnarandstöðu.

En skoðum barnaskattastefnu Jóhönnu að öðru leyti en því sem viðkemur fjármagnstekjunum. Hvernig skyldi tekjuskatti barna vera háttað? Fjárhæð frítekjumarks barna yngri en 16 ára var 8.395 krónur á mánuði þegar Jóhanna tók við – og er enn 8.395 krónur!

Á sama tíma hefur vísitala neysluverðs hækkað um 40% og vísitala neysluverðs án húsnæðis hækkað um 50%.

Ég veit ekki hvaða orð stjórnarandstöðuþingmaðurinn Jóhanna Sigurðardóttir hefði notað til að lýsa þessu en þau hefðu verið stór. Kannski hefði hún notað orðin barnaskattpíningarstefna?

Hún greip ekki til varna í Icesave. Talaði aldrei okkar máli hvorki við samningaborðið né í erlendum fjölmiðlum.

Hótunum ýmissa forystumanna ESB vegna eðlilegra veiða okkar á makríl innan okkar eigin lögsögu er mætt með vandræðalegri þögn.

Nú þegar að ESB ætlar með blygðunarlausum hætti að beita sér gegn okkur, með aðferðum sem eiga sér engin fordæmi, heyrist ekkert, ekkert frá forystumönnum ríkisstjórnarinnar.

Þeir ætla að halda áfram að reyna að koma okkur inn í ESB eins og ekkert hafi í skorist.

Ef núverandi ríkisstjórn hefði verið við völd í síðasta þorskastríði þá hefði hún örugglega sótt um aðild að breska konungsdæminu!

Nokkur umræða var um þingsályktunartillögu ríkisstjórnarmeirihlutans um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir helgi. Ekki mun ég fara yfir allt klúðrið í tengslum við það mál en þess í stað fara yfir spurningarnar sem átti að leggja fyrir þjóðina.

Til að góður árangur náist þarf að uppfylla ákveðin skilyrði. Hér verður ekki farið í þau öll en farið yfir eitt grundvallaratriði.

Við gerð spurninga í skoðanakönnunum og þá sérstaklega í þjóðaratkvæðagreiðslum er alger forsenda að þær séu skýrar og að allir sem koma til með að svara skilji þær á sama veg. Ef það er ekki gert er hætta á að niðurstaðan verði marklaus.

Þetta er þverbrotið í öllum spurningunum ríkisstjórnarinar, að undanskilinni spurningu 5. Á sama hátt má ekki gefa sér – líkt og þarna virðist gert – að allir sem svari hafi sömu þekkingu á því sem spurt er um. Spurningarnar eru allt of víðar, óskýrar og hugtakanotkun er óljós og fyrir marga mun hún hljóða flókin.

Spurningar ríkisstjórnarinnar

1.spurning
Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá?
* Já, ég vil að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá.
* Nei, ég vil ekki að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá.

Þess má geta að tillögur stjórnlagaráðs eru í 115 greinum.

Augljóst er að skilgreina þarf viðfangsefnin mun betur; hvað er átt við með að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar? Óbreyttar? Í heild? Að hluta og þá að hve miklu leyti? Hvaða tillögur? Er það skýrt í hugum fólks sem mætir á kjörstað hvaða tillögur er verið að tala um, hvað þær innihalda og þýða?

Og svo á að svara JÁ eða NEI…Segjum sem svo að kjósandi þekki 115 tillögur stjórnlagaráðs og telji sig tilbúinn til að svara; hvað ef kjósandanum finnist tillögurnar misgóðar; gæti alveg hugsað sér að tillögur x,y og z væru lagðar til grundvallar. Hvort ætti kjósandinn þá að segja JÁ eða NEI?

En það veit enginn hvað er átt við með því að tillögurnar verði “lagðar til grundvallar”? Þýðir það að ný stjórnarskrá mun taka mið af öllum tillögum stjórnlagaráðs, að öllu leyti, – eða bara hluti þeirra, og þá að sumu leyti en ekki öðru…og að hvaða leyti þá?

2.Spurning
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign?
* Já eða Nei.

Hvað átt er við með “náttúruauðlind”, er það hafið? Fiskurinn? Jarðvarmi? Fallvötnin? Fallegir staðir sem nýta má í þágu ferðamanna?

Og hvað er “þjóðareign?” Skúli Magnússon dósent við lagadeild HÍ hefur t.d bent á að: ,,Í ákvæði stjórnlaganefndar felst að “þjóðareign” vísar ekki til eignarréttar í lagalegum skilningi – hvorki ríkiseignar né sérstaks (nýs) eignarforms. Þvert á móti vísar hugtakið til þeirrar hugmyndar að náttúruauðlindir Íslands séu gæði sem þjóðin öll hefur ríka hagsmuni af (ekki ósvipað því að við, þjóðin, “eigum” tungu, bókmenntir, landslið í handbolta, o.s.frv.). Af þessu leiðir að auðlindir í þjóðareign geta lagalega verið háðar eignarrétti einkaaðila, eign ríkisins eða verið eigendalausar.” Og sama og í spurningu 1 – JÁ eða NEI.

Hvað ef kjósandi hefur mismunandi afstöðu til fiskveiða og jarðvarma? Hvað um fólk sem hefur ólíkan skilning og mismunandi afstöðu til “þjóðareignar”?

3.Spurning
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi?
* Já eða Nei.

Þjóðkirkja hvað? Hvernig ákvæði? Er verið að vísa til skilgreiningar á þjóðkirkju líkt og hún hefur verið skilgreind fram til þessa? Hvernig hefur hún verið skilgreind fram til þessa? Er það skýrt í hugum fólks? Hafa allir sama skilning á því?

4.Spurning
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði persónukjör í kosningum til Alþingis heimilað í meira mæli en nú er?
* Já eða Nei.

“Persónukjör” – hvað þýðir það? …heimilað í meira mæli en nú”? í hve miklu mæli og hvernig væri því háttað? Þetta þarf að skýra. Hér er um að ræða óskýra hugtakanotkun og ekki fyrirfram gefið að allir skilji á sama veg.

5.Spurning
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt?
* Já eða Nei.

Þetta er óvenju skýrt

6. Spurning
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þess að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu?
* Já eða Nei.

“tiltekið hlutfall” – hve hátt hlutfall geti krafist þess að “mál” Hvernig mál? – öll mál? Fari í “þjóðaratkvæðagreiðslu” – hvernig verður því háttað?

Sitjandi ríkisstjórn hefur í kringum sig hjörð fræðimanna sem um leið eru álitsgjafar, þetta fólk hefur greiðan aðgang að fjölmiðlum þar sem þeir tjá sig gjarnan um hin ýmsu mál. Þeim hefur til að mynda verið tíðrætt um vinnulag í kringum stjórnarskrána. Þessir aðilar ýmist kenna aðferðafræði eða hafa góðan aðgang að slíku fólki. Það vekur því furðu að enginn úr þessum hópi hafi bent á hið augljósa: að spurningar í kosningum og skoðanakönnunum þurfa að standast aðferðafræðilegar kröfur. Það gera spurningarnar í fyrirhugaðri þjóðaratkvæðagreiðslu ekki. Það eru því yfirgnæfandi líkur á að jafnvel þótt hún færi fram yrðu niðurstöður hennar markleysa.

Greinin er mjög fróðleg og í lok hennar veltir Einar upp spurningum sem að við verðum að svara. Ég hvet ykkur til að lesa hana.

Öryggi landsins eftir Einar Benedkitsson
Íslendingar bjuggu við það í aldanna rás að landfræðileg einangrun tryggði öryggi fyrir afskiptum stríðandi þjóða.1 Sem fullvalda ríki árið 1918 lýstu Íslendingar yfir ævarandi hlutleysi til áréttingar stöðu landsins. Síðustu tengslin við Danmörku voru enn við lýði þegar stríð braust út 1939. Yfirlýst hlutleysi Dana var til einskis og Þjóðverjar hernámu landið 1940. Íslendingar biðu í ugg og ótta þess sem verða vildi, sem er höfundinum sterklega í barnsminni. Að því kom að morgni 10. maí 1940 að einangrunin var rofin fyrir fullt og allt. Breski tundurspillirinn HMS Berwick sigldi inn á ytri höfnina í Reykjavík og á land gekk lið úr Royal Marines sem hernam borgina. Ægilegar þóttu okkur drunur sjóflugvélar af Walrus-gerð sem hringsólaði yfir hálfruglaðri Reykjavík. Flugvélar voru ennþá nær óþekkt fyrirbæri enda af að státa aðeins litlum grasflugvelli í Vatnsmýrinni. Athyglin beindist að umsvifum hermanna sem óðum voru að koma sér fyrir eða hand1
Stuðst er við ritgerð höfundar, At a Crossroads — Iceland´s Defence and Security Relations 1940–2011, sem birt var á vefsíðu Alþjóðamálastofnunar Háskóla Ísland og nokkuð stytt á vefsíðu Strategic Studies Institute, U.S National Army War College.taka nokkra hérstadda Þjóðverja, þeirra á meðal SS-foringjann, konsúl þeirra, í Túngötu. Nú var því greinilega lokið að Reykjavík væri róleg og hljóðlát borg. Af stríðinu stafaði ógn sem varð daglegt umhugsunarefni. Fljótlega voru komnir 25.000 breskir og kandadískir hermenn sem byggja þurfti yfir braggana sem risu hvarvetna.
Vorið 1941 stendur stríðsrekstur Breta illa og þeim ber brýn nauðsyn til að losa herliðið frá Íslandi. Eftir samningaviðræður Churchills við Roosevelt og íslenskra stjórnvalda við Bandaríkin taka Bandaríkjamenn við vörnum Íslands. Í júlí 1941 kemur 6. herfylki landgönguliðs bandaríska flotans til Reykjavíkur. Hermann Jónasson forsætisráðherra kunngerir samning um varnir Íslands. Þar er gert ráð fyrir að hermennirnir hverfi frá Íslandi í stríðslok. Það varð þó ekki í raun fyrr en 65 árum síðar, árið 2006. En í júlí 1941 eru Bandaríkin ekki stríðsaðili. Varð þessi herseta á stríðssvæðinu sem Ísland er á, ekki upphaf de facto þátttöku þeirra í heimsstyrjöldinni? Er það ekki Ísland fremur en Pearl Harbor sem á að standa á spjöldum sögunnar? Í ágúst 1941 heimsækir Churchill Ísland og kannar breskar og amerískar liðssveitir saman í
Einar Benediktsson
Öryggi landsins
24 Þjóðmál VoR 2012
hersýningu. Ef til átaka hefði komið, hvað hefðu bandarísku hersveitirnar gert?
Fyrir Íslendinga, einangraða smáþjóð, varð heimsstyrjöldin djúptæk lífsreynsla. Ótti fólks við þýska innrás eða loftárásir var ekki ástæðulaus. Loftárás var gerð á skip við Austfirði. Focke-Wulf-sprengju/könnunarflugvélar komu yfir Reykjavík frá Stavanger og við vælið í loftvarnaflautunum forðaði fólk sér í loftvarnabyrgi eða kjallara heima. Spennan var mikil þangað til flauturnar blésu merkið um að hætta væri liðin hjá. Nokkrar flugvélanna voru skotnar niður og hvíla áhafnir þeirra í þýskum hermannagrafreit í Fossvogskirkjugarði. Innrásaráætlanir Þjóðverja, dulkóðaðar Ikarus, voru tvisvar til athugunar af Hitler. Herafli á öflugum herskipaflota frá Noregi var talinn ráða vel við það verkefni að hertaka Ísland sem m.a. yrði í höndum austurrískra Alpahersveita. Hins vegar treysti yfirstjórn hersins sér ekki til að halda landinu vegna yfirburða Breta á hafinu.
Þjóðfélagið átti í samskiptum við herlið, er taldi nær 50.000 manns, sem voru í senn þvinguð en einnig fagnaðarefni því að Íslendingar vildu standa gegn Þjóðverjum og veita Bandamönnum liðsstyrk. Það gerðu þeir með því að íslenski togaraflotinn gekk í hlutverk þess breska, að sjá þeim fyrir ísfiski sem landað var í Grimsby og Fleetwood. En þetta var mikið hættuspil vegna þýsku kafbátanna og tundurdufla og fórn Íslendinga í manntjóni við skipskaðana mjög mikil. Útvarpstilkynningar fyrir kvöldfréttir, um nöfn látinna á hafinu, gátu komið hvenær sem var. Þá unnu íslenskir fiskimenn hetjudáðir við mannbjörg. Skallagrímur bjargaði 353 manna breskri áhöfn 1940 og Skaftfellingur 51 manns af löskuðum þýskum kafbáti í vonskuveðri 1942. Ísland var Bandamönnum ómetanlegur ávinningur í því að fá yfirráð yfir siglingaleiðum á Norður-Atlantshafi og að hefta skipaferðir frá norðurevrópskum höfnum. Á Íslandi var kjörin aðstaða fyrir flugher Bandamanna og fylgdarskip með skipalestum í orustunni um Atlantshafið. Keflavík var meðal mestu flugbækistöðva stríðsins og Hvalfjörður sterk flotabækistöð. Frá Íslandi var grandað fjölda þýskra kafbáta og tryggðir flutningar til Bretlands vegna innrásarinnar.
Fyrsta stríðsárið beittu stjórnmálaöflin lengst til vinstri, sem áður höfðu staðið að stofnun Kommúnistaflokksins, áhrifum sínum til að spilla fyrir vinnu vegna hernámsins. Andstaðan við setuliðsvinnuna stóð fram að innrás Þjóðverja í Rússland en þá kom ný Moskvulína. Þessi tímabundna afstaða og áróður vinstri aflanna var þó því miður aðeins byrjun slíkra aðgerða.
Þegar kalda stríðið hófst voru Íslendingar tregir í taumi til þátttöku í varnarsamvinnu við Bandaríkin. Árið 1946 var óskað var eftir samningi til langs tíma um herstöðvar í Keflavík og Hvalfirði, sem mætti almennri andstöðu. Árið 1949 varð Ísland einn af stofnaðilum NATO og var afstaða Danmerkur og sérstaklega Noregs til aðildar þýðingarmikil varðandi þá ákvörðun. Með varnarsamningnum árið 1951 tóku Bandaríkin á sig tvíhliða skuldbindingar gagnvart Íslandi um að bregðast við okkur til varnar. Þetta er eini slíki samningur þeirra við erlent ríki. Frá og með 1951 var bandarískur herstyrkur aftur á Íslandi.
NATO-aðildin varð mesta átakamál íslenskra stjórnmála og óeirðirnar við Alþingishúsið 1949 þær mestu frá því í kreppunni. Öfgaöfl á vinstri vængnum, með Þjóðviljann sem málgagn, börðust af ákefð gegn hersetunni og NATO sem hefði það eina markmið að eyðileggja hina sögulegu tilraun „socialismans“ í Sovétríkjunum. Þá vildu sumir forðast allt sem tengdist stríði vegna reynslunnar í heimsstyrjöldinni og vísuðu
Þjóðmál VOR 2012 25
til sögulegrar þjóðernishyggju. NATO og Keflavíkurstöðin urðu í raun langerfiðasta sundrungarefnið í íslenskum stjórnmálum um langt skeið. Á 6. og 7. áratugnum var það baráttumál vinstri manna í kosningum að segja varnarsamningnum upp en þeir féllu frá því þegar þeir komust í ríkisstjórn. Ljóst mátti vera að á þessum árum fékk Ísland sömu afgerandi þýðingu og í nýafstöðnu stríði. Keflavíkurstöðin varð helsta „geó-strategíska“ viðnámsstaðan gegn stórauknum hernaðarumsvifum Sovétríkjanna á norðursvæðinu. Með ICBM- eldflaugunum og nýjum, nákvæmum stýriflaugum (ALCM-SLCM) varð stökkbreyting varðandi ógnina af Norðurflotanum í Murmansk og flugflota staðsettum á mikilsverðum flugvöllum á Kola-skaga á Leningrad-herstjórnarsvæðinu.
Um 3000 manna herstyrkur var þá í Keflavík og meginhlutverk hans var kafbátaeftirlit og loftvarnir. Varnaráætlun NATO var að koma í veg fyrir útrás í gegnum hafssvæðið austan og vestan Íslands (svokallað GIUK-Gap). Á Keflavíkurflugvelli hafði aðsetur sveit P-3C Orion-flugvéla til eftirlits á hafinu og allt að 18 F-15-orustuþotur (fighter-interceptors) ásamt AWACS-radarflugvél. Hér var einnig ein öflugasta flugbjörgunarsveit sem Bandaríkjamenn höfðu yfir að ráða með fullkomnustu þyrlum ásamt Hercules-birgðaflugvél, að ógleymdum afar hæfum áhöfnum. Þessi flugbjörgunarsveit (Search and Rescue Mission-SAR) kom Íslendingum og öðrum, sem voru í hættu staddir á sjó og landi, oft til bjargar. Komið var upp IADS-radarkerfifinu sem var samtengt við
Bandarískir hermenn við æfingar á Íslandi.
26 Þjóðmál VoR 2012
NATO-netið. Feiknarlega þýðingu hafði Sound Surveillance System (SOSUS) til eftirlits með kafbátum. Yfirflug sovéskra sprengjuflugvéla, sem borið gátu stýriflflaugar á íslenska loftvarnasvæðið ( MADIZ), varð mest á 9. áratugnum eða um 200 eitt árið.
Með tímanum og sérstaklega á síðasta áratug liðinnar aldar gjörbreyttist viðhorfið til NATO sem stækkaði til austurs eftir fall Berlínarmúrsins. Hernaðarviðveru Bandaríkjamanna á Íslandi lauk 65 árum eftir að hún hófst, í október 2006. Strax eftir brottförina hófu Rússar aftur yfirflug við Ísland með langdrægum Tubulev-sprengju/eldflaugavélum án þess að tilkynna það til Flugumferðareftirlitsins og merkjalaust gagnvart ratsjám. Íslensk stjórnvöld höfðu árangurslaust óskað eftir áframhaldi varanlegra loftvarna, að lágmarki. Talið var að Bandaríkin myndu halda lágmarksstyrk eftir, enda var fjárfesting þeirra í Keflavíkurflugvelli, stjórnstöðvum, Helguvík, sérstökum nýjum flugskýlum, endurnýjun íbúða o.fl. á 10. áratugnum geypimikil. En Donald Rumsfeld hafði aðrar hugmyndir. Hugsanlega var afstaða hans í okkar garð tilkomin vegna andúðar á rótgróinni stefnu landsmanna um að taka alls engan eðlilegan þátt í rekstri Keflavíkurvallarins sem alþjóðaflugvallar og lífæðar í tengslum út á við, en græða á verktökunni. Þrátt fyrir þessa leiðu fortíð verður varnarsamstarf við Bandaríkin grundvallaratriðið í öryggi Íslands.
Áfyrstu árunum eftir kalda stríðið, við upplausn Sovétríkjanna, var öll „strategísk“ þýðing Norðurskautssvæðisins afskrifuð í Bandaríkjunum. Er því tímabili vestra nú gefið heitið „the Arctic bliss“. Áhersluatriðin urðu NATO-aðgerðir í Austurlöndum fjær og stækkun bandalagsins. En það mótsagnakennda er, að einmitt upp úr 2000 fer landfræðileg staða Íslands að fá nýja þýðingu vegna bráðnunar íshellunnar á Norðurpólnum. Því er haldið fram að á Norðurskautssvæðinu sé hugsanlega fjórðungur af öllum ónýttum olíuforða heimsins og um 9% af jarðgasinu sem eftir er. Öllum er ljóst að bráðnun íssins mun leiða til byltingarkenndrar þróunar í samgöngum. Siglingaleiðin frá Shanghai til Evrópuhafna styttist um 5000 km. Umskipunar- eða birgðahafnaraðstaða á Norðaustur-Íslandi ætti að vera Kínverjum hagsmunamál. Þá er nálægðin við olíulindir annað stórmál. Nærtækust er vinnsla á Drekasvæðinu, í hlutaeign við Norðmenn. Allt virðist benda til þess að stuðningur við þær framkvæmdir komi frá nýrri höfn þar til hannaðri á Norðaustur-Íslandi. Gæti þetta orðið einhver útgáfa þess sem hefur skeð í Stavanger í Noregi og Aberdeen í Skotlandi á undanförnum áratugum vegna Norðursjávarolíunnar?
Við þessar aðstæður hefur orðið mjög heillavænleg þróun samvinnu í heimshluta okkar. Norðurskautsráðið telur átta meðlimi, þ.e. þau fimm sem eiga land að pólnum, Bandaríkin, Kanada, Danmörk-Grænland, Noreg og Rússland og að auki Ísland, Svíþjóð og Finnland. Hin fimm fyrrnefndu gáfu út s.k. Ilulissat-yfirlýsingu 2008 þar sem kveðið er á um að engin þörf sé á að semja um neitt nýtt alþjóðaskipulag fyrir Norðurskautið enda gildi þar ákvæði hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þetta þýðir þá í raun að allt haf og botn þess norður af 45. breiddargráðu fellur undir yfirráð Norðurskautsráðsríkja og því er eitthvert vopnakapphlaup milli fyrrum andstæðinga meiningarlaust. Stækkun NATO til norðurs yrði augljóslega til að auka stöðugleika og tryggja gegn öllum utanaðkomandi yfirgangi á Norðurskautinu. Nú er vitað að samvinna Svía og Finna við NATO er langt komin og er í raun sem
Þjóðmál VOR 2012 27
óbein þátttaka. Er þá ekki Rússland næsta mál á dagskrá?
Aðrar þjóðir en aðildarríki Norðurskautsráðsins reyna að þrengja sér að sem þátttakendur. Þeim hefur verið haldið utan við þessa samvinnu. Frá Beijing hafa borist yfirlýsingar um að Kínverjar, sem öðrum fremur þurfa meiri orku og hráefni, muni sækja í Norðurskautið. Svo hugleikin ráðgáta sem þetta risaveldi og saga þess er, skal heldur ekki litið fram hjá herveldinu Kína og stefnunni varðandi vígbúnað. Kína er með 2.3 milljónir manna undir vopnum og þar með stærsta landher heims. Herinn er búinn því nýtískulegasta í vopnum og Kínverjar framleiða t.d. ágætar orustuþotur, einnig fyrir helsta bandamanninn Pakistan, þann misjafna sauð. Með fasta setu í Öryggisráðinu er Kína eitt af fimm ríkjum sem eru viðurkennd kjarnavopnaveldi. Í vopnabúri sínu hafa þeir yfir að ráða langdrægum eldflaugum. Nú hefur það bæst við að Kína er að koma sér upp öflugum sjóher með fyrsta flugvélamóðurskipinu. Hver er skyndilegur áhugi þeirra, fyrir milligöngu Huang Nabo, að kaupa eða taka á leigu stærðarlandsvæði, einmitt í þeim landshluta sem á framtíðina fyrir sér í þróuninni á norðurslóðum, annar en að koma sér fyrir á réttum stað? Grímsstaðir á Fjöllum eru væntanlega síðasti staðurinn fyrir golfvöll á Íslandi en ekki flugvöll, sem skáldið Huang hefur einnig viljað byggja. Þetta svæði er einmitt baklandið fyrir hugsanlega framtíðarhöfn fyrir norðursvæðið og viturlegast að það sé óskert í höndum okkar. Þessi landshluti var reyndar áður ofarlega á blaði fyrir varaflugvöll sem NATO fékk ekki leyfi fyrir og vafalaust hefði fullnægt kröfum nútímans betur en Egilsstaðaflugvöllur.
Hernámið 1940 og herseta stríðsins varð til þess að landið fór úr fátækt í velmegun. Stríð og friður færðust beint inn í líf fólks. Sú spurning vaknar af hverju heimsstyrjöld og kalt stríð leiddi ekki til þess að Íslendingar gerðust almennt árvakrir og sinnugir um hvað þeir gætu sjálfir gert eða átt að frumkvæði í varnarsamvinnu við lýðræðisþjóðir. Af hverju gætir enn þeirrar skoðunar að það sé ekki okkar að sýsla með mál sem snerta öryggi og varnir þjóðarinnar því að við séum lítil, vopnlaus þjóð í einangrun sem enginn muni skaða? Fyrir því gætu verið ýmsar ástæður, en okkur, sem lifðum þennan tíma allan, er þó minnisstæðastur sá linnulausi og harði áróður sem öfgamenn til vinstri og Þjóðviljinn ráku gegn þeim sem studdu NATO-aðild og veru varnarliðsins og byrjaði með átökunum við Alþingishúsið 1949. Sá áróður hefur skilið eftir sig spor. Þeir sem studdu vestræna varnarsamvinnu gátu hafa veigrað sér við að fara í slag þar sem persónuníð var daglegt brauð. Allt tal um samvinnu við varnarliðið var stimplað sem landráð. En þetta var þá og er best gleymt.
Í mars 2009 kom út Áhættumatsskýrsla fyrir Ísland sem unnin var af þverfaglegum hópi á vegum utanríkisráðuneytisins og höfundur tók þátt í. Þar var fjallað um þær breytingar á skilningi á öryggi og ógnum sem orðið hafa frá dögum kalda stríðsins. Hér að framan er farið yfir sögu síðari heimsstyrjaldarinnar og kalda stríðsins og hernaðarlegt mikilvægi Íslands, sem var úr sögunni á fyrri forsendum við að árásarhættan í austri hvarf með hruni Sovétríkjanna og Varsjárbandalagsins 1991. Þau ríki eiga nú annaðhvort aðild að NATO eða að sérstökum samstarfsvettvangi þess. Þetta stækkaða Atlantshafsbandalag sinnir öryggi ríkjanna sameiginlega við algjörlega breyttar aðstæður frá því sem var á liðinni öld. Þær breytingar eru sumpart skilgreindar í Áhættumatsskýrslunni með því sem nefnast „nýjar ógnir“ (new threats), þ.e. hnattræna
28 Þjóðmál VoR 2012
(global) eða þverþjóðlega (transnational), samfélagslega og mannlega áhættuþætti (risks), eins og skipulagða glæpastarfsemi, hryðjuverk, efnahagskreppu, ólöglega fólksflutninga, mansal, matvælaöryggi, náttúruhamfarir, farsóttir, umhverfifisslys og fjarskipta-, net- og orkuöryggi. Þá markast stefna Íslands í öryggis- og varnarmálum svipað og er með önnur vestræn ríki einkum af aðild að NATO og tvíhliða samstarfi við önnur ríki; varnarsamningnum við Bandaríkin og samkomulagi við grannríki varðandi loftrýmisgæsluna á vegum NATO.
Öryggismál okkar tengjast því stefnu Bandaríkjanna varðandi Norður-Atlantshafifið sem mestu máli skiptir fyrir NATO. Sé litið vestur um haf er það höfuðatriði, að þar á bæ er vissulega í fleiri horn að líta en til norðurslóða. Í hrakandi fjárhagsstöðu Bandaríkjanna munu varnarmálaútgjöld mæta niðurskurði. Brotthvarf frá stríðsrekstri í Austurlöndum fjær er boðað 2013 en mælt fyrir forgangi á Kyrrahafssvæðinu vegna Kína. Einnig ber að hafa í huga að einangrunarstefnan á sér gamla hefð vestra. Þá gætir þess svo að áberandi er, að því er haldið fram að Íraksstríðið hafi verið hin alverstu mistök. Á gamlaársdag 2011 var birt grein í Washington Post eftir tvo virta sérfræðinga í alþjóðamálum, þá William H. Luers, fv. sendiherra og síðan lengi formanns bandaríska Sameinuðu þjóða-félagsins, og Thomas R. Pickering, fv. varautanríkisráðherra og sendiherra víða, m.a. hjá Sameinuðu þjóðunum og í Moskvu. Þeir leggjast mjög eindregið gegn stríði við Íran, að ekki sé talað um beitingu kjarnavopna: „Höfum við gleymt því hvað Írak og Bandaríkin hafa mátt líða eftir 2002? Væri það ekki vegna þessa vanhugsaða stríðs (e. that ill-begotten war) gætu þúsundir Bandaríkjamanna (og Íraka) verið á lífi. Ameríka væri trilljón dollurum auðugri og við enn verið stolt, virt og efnahagslega vel stödd eins og heimurinn þekkti til.“
Stefnumörkun Bandaríkjanna í utanríkis- og varnarmálum er ævinlega breytingum háð vegna kjörs nýs forseta og ríkisstjórnar á hverju fjögurra ára kjörtímabili eða við endurkjör eftir átta ár. Hvað demókrata varðar á þetta greinilega miklu frekar við vegna forsetakosninganna 2012 en var við kjör Obama, þótt hann nái endurkjöri. Stefna repúblikana, ef þeir vinna forsetakjörið, er þeim sem þetta ritar ráðgáta.
Það verður að leggja áherslu á að eftir að nýr forseti hefur útnefnt ráðherra sína fylgja breytingar á flestum lykilstöðum í stjórnkerfinu.2 Breytingar ná yfirleitt til svokallaðra aðstoðarvararáðherra (Deputy Assistant Secretaries) og allra bandarískra sendiherra. Þannig fáum við sem aðrir stöðugt nýja viðræðuaðila sem þarf að setja inn í málin og er nema von að stofnanalegt minni þar sé takmarkað? Í Washington er núna vararáðherra í varnarmálaráðuneytinu sem var þar neðar í stiganum í minni tíð og er sagður einn um það í stjórnsýslunni að þekkja vel til Íslandsmála. Og þá eru í Washington um 200 sendiráð, sum risavaxin með fleiri hundruð manna starfslið og öll með sínar þarfir eða erindrekstur enda samkeppnin um athygli hörð. Þetta er tíundað hér til að gera grein fyrir því að í höfuðborg slíkri sem Washington er ærið verk að vinna fyrir lítið sendiráð á vegum fámennrar utanríkisþjónustu.
Að lokum nokkur orð um það mikla mál sem er þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland:
2 Clinton var endurkjörinn í minni sendiherratíð í Washington og hélt ég þá að ég myndi halda áfram samskiptum við sömu aðila í ráðuneytunum. Svo var aldeilis ekki. Skipt var um þá ráðherra sem mestu máli skiptu fyrir mig og þar með alla lykilaðila í stjórnsýslunni um leið. Ég varð að fara í leiðangra að kynna mig og málefni Íslands eins og nýkominn væri!
Þjóðmál VOR 2012 29
• Á vandasömum tímum er þingmannanefnd falið að móta á nokkrum mánuðum tillögur um þjóðaröryggisstefnu sem væntanlega munu taka mið af fyrri reynslu og núverandi viðhorfum. En á tímum stöðugra breytinga er það aðalatriði að þjóðaröryggi sé málefni sem íslensk stjórnvöld hafi sem reglubundið, skipulagt viðfangsefni. Um slíka framkvæmd mála þarf sem fyrst að nást sátt. Íslendingar verða, svo lengi sem þeir vilja vera sjálfstæðir og fullvalda, að takast á við þá spurningu hvaða þjónustu ríkið megnar að veita og hvað verður að sækja í samstarf við aðrar þjóðir. Þjóðaröryggisstefna á grundvelli íslensks her- og vopnleysis er á hættulegum villigötum enda ástæðan fyrir herleysi okkar smæðin en ekki að við séum friðsamari en aðrar þjóðir.
• Öryggis- og varnarmál hafa löngum verið tilefni togstreitu og deilna á Íslandi. En nú er mál að linni og að farið verði að móta heildarstefnu um þjóðaröryggi Íslands. Við lifum tíma hraðfara breytinga, ekki síst hvað tækniframfarir í hernaðaraðgerðum hvers kyns varðar. Hugsanleg ógn við tilvist okkar getur alltaf verið fyrir hendi.
• Aðildin að NATO og tvíhliða samstarf við Bandaríkin hvíldu á fyrri forsendum um ógn. Þótt það tilheyri liðinni tíð verður engu síður að taka mið af ýmsu sem hefur ekki breyst við að skilgreina meginforsendur þjóðaröryggisstefnunnar í næstu framtíð og greina markmið og leiðir. Það sem hafa ber hugfast er að við verðum ætíð smáþjóð í stóru landi og höfum enga möguleika til að halda uppi eigin her. Vegna smæðarinnar hljótum við að leita til annarra um hervernd.
• Íslendingar hafa tekið að sér ný verkefni varðandi varnir landsins eftir brottför varnarliðsins. Árið 2007 tóku íslensk stjórnvöld að sér að kosta og reka sjálf íslenska ratsjárkerfið sem er ómissandi hlekkur í eftirliti NATO á Norður-Atlantshafi. Á smækkuðu varnarsvæði, sem nú lýtur Íslendingum, er viðeigandi aðstöðu viðhaldið og Ísland sér um gistiríkisþjónustu fyrir flugsveitir annarra NATO-ríkja sem hingað koma til loftrýmisgæslu. Bandaríski flugherinn er þar þýðingarmesti þátttakandinn. Heræfingarnar Norður-Víkingur, sem fallið höfðu niður, hófust aftur 2011 og mjög þýðingarmikið er að þær haldi áfram.
• Þá ber að líta til þess að á vettvangi Norðurskautsráðsins væri hugsanlega hægt að stofna til varanlegrar björgunarsveitar en einnig til eftirlits gegn mengunarhættu. Landhelgisgæslan og Landsbjörg yrðu öflugir samstarfsaðilar.
• Við þurfum að finna nýjar leiðir til þátttöku í sameiginlegum vörnum félagsríkja okkar í NATO. Vel hefur tekist til með þátttöku Íslands í friðargæslustarfsemi bandalagsins. Þar höfum við getað lagt til ýmsa borgaralega sérþekkingu, til dæmis á sprengjuleit, torfæruakstri og jeppasmíði, heilbrigðismálum, jafnréttismálum, flugflutningum, flugvallarrekstri og löggæslu.

    Hver hefur verið þróun á innlánum einstaklinga í fjármálastofnunum frá árinu 2007, þ.e. hvernig hafa innlán einstaklinga dregist saman og þar með væntanlegir tekjustofnar ríkisins? Svar óskast sundurliðað eftir árum.
Skriflegt svar óskast.

1. Hversu mikið skuldar ríkisbankinn Nýi Landsbanki Íslands þrotabúi Landsbanka Íslands og hversu hátt er áætlað að það viðbótarskuldabréf verði þar sem samið verður um þessa skuld?

2.Verður þetta viðbótarskuldabréf í erlendri mynt?

3.Er búið að ákveða greiðsluskilmála bréfsins og ef svo er, hverjir verða þeir?

4.Hvaða áhrif mun bréfið hafa á fjárhagsstöðu Nýja Landsbankans?

5.Hverjir sömdu, eða semja, fyrir hönd ríkisins við slitastjórn Landsbanka Íslands um útgáfu bréfsins, fjárhæð þess og skilmála?

Skriflegt svar óskast.

1.Hver hefur þróun fjárhæðar frítekjumarks barna yngri en 16 ára verið síðan 2007? Svarið óskast sundurliðað eftir árum og eftir því um hvaða frítekjumark er að ræða, þ.e. vegna tekna, vaxtatekna o.s.frv.

 2.Hversu mikið hefur fjárhæð almenns frítekjumarks hækkað á sama tíma? Svarið óskast sundurliðað á sama hátt og áður.

 3.Hversu mikið hafa vísitölur hækkað á þessum tíma, sundurliðað eftir árum?

Skriflegt svar óskast.

Fyrirspurnin hljóðar svo:
Hver hefur meðalaldur skráningarskyldra íslenskra fiskiskipa verið síðustu 15 ár, sundurliðað eftir árum og gjaldflokkum skv. 1. mgr. 28. gr. laga um eftirlit með skipum?

Svar við fyrirspurninni kemur fram í eftirfarandi töflu: