Svar

efnahags- og viðskiptaráðherra við fyrirspurn Guðlaugs Þórs Þórðarsonar um fjármálafyrirtæki

og endurútreikning erlendra lána.

Ráðuneytið óskaði þess að umboðsmaður skuldara veitti svör við fyrirspurninni en umboðsmaður

skuldara fer m.a. með eftirlit með útreikningum fjármálafyrirtækja á ólögmætum

gengisbundnum lánum. Eftirfarandi svör eru unnin af umboðsmanni skuldara.

1. Eru einhver fjármálafyrirtæki sem rukka fyrir mismun á greiðslu og uppreiknaðri

greiðslu vegna endurútreikninga erlendra lána?

Já. Fyrirtækin eru SP-fjármögnun (SP), Lýsing og Íslandsbanki-fjármögnun (Ergo).

2. Eru vextir reiknaðir á mismun á greiðslu og uppreiknaðri greiðslu á endurútreiknuðum

lánum og ef svo er, hvaða vextir eru það?

Já. Aðferðirnar við útreikning þessara fjárhæða fara þó fram með ólíkum hætti. SP, Lýsing

og Ergo notast öll við mánaðarlega vexti en Ergo notast að hluta til einnig við árlega vexti,

sem gefur lægri eftirstöðvar en ef notast er alfarið við mánaðarlega vexti, að öðru óbreyttu.

SP og Lýsing láta mismun raungreiðslu og endurreiknaðrar greiðslu, samkvæmt lægstu

óverðtryggðu vöxtum Seðlabanka Íslands (SÍ), inn á svokallaðan biðreikning (slíkur reikningur

hefur einnig verið nefndur veltureikningur). Notast er við mánaðarlega vexti við

útreikning endurreiknaða greiðsluflæðisins (greiðslur sem

lántakandi hefði átt að greiða) og

SP:

greitt eftir gjalddaga. Vaxtavextir eru því reiknaðir oftar en á tólf mánaða fresti.

2

Mánaðarlegir vextir notaðir. Aukavextir reiknaðir á biðreikning ef lántakandi hefur

Lýsing:

áður en fyrstu tólf mánuðir hafa verið vaxtareiknaðir.

Mánaðarlegir vextir notaðir. Misjafnt hvenær vaxtavextir myndast, oftar en ekkiMánaðar- og árlegir vextir notaðir. Vaxtavextir myndast að tólf mánuðum liðnum.

Ergo:

3. Eru öll erlend lán endurreiknuð og ef svo er ekki, hvaða lán eru ekki endurreiknuð og

hvers vegna?

Leitað var eftir svörum frá hverju og einu fjármálafyrirtæki og eru eftirfarandi svör frá

þeim komin:

Byr.

Byr hf. hefur endurreiknað öll erlend lán sem falla undir lög nr. 151/2010. Yfir stendur

yfirferð á öllum erlendum lánum Byrs með tilliti til þeirra dómafordæma sem Hæstiréttur

Íslands hefur gefið um ólögmæti sumra slíkra samninga. Við mat á lögmæti samninganna

hefur Byr leitað aðstoðar frá óháðum lögfræðistofum. Þess ber þó að geta að enn hefur ekki

fallið neinn dómur um lán í eignasafni Byrs sem lýtur að ólögmætri gengistryggingu.

Að lokinni yfirferð á lánasafni Byrs stendur til að endurreikna öll erlend lán í eignasafni

Byrs sem falla undir áðurnefnd dómafordæmi Hæstaréttar. Slíkur endurútreikningur mun líkt

og lög gera ráð fyrir grundvallast á þeirri reiknireglu sem kynnt er í lögum nr. 151/2010.

Arion banki.

Arion banki hefur endurútreiknað öll erlenda íbúðalán á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða

X í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Af dómi Hæstaréttar þann 9. júní

2011 í máli Landsbankans hf. gegn þrotabúi Mótormax ehf. má ráða að hluti erlendra lána

Arion banka til fyrirtækja og einstaklinga telst vera gengistryggð lán í íslenskum krónum og

því að hluta til ólögmæt samkvæmt íslenskum lögum.

Þrátt fyrir að ekki hafi fallið dómar í Hæstarétti um lánasamninga Arion banka þá telur

bankinn að nýlegir dómar hafi fordæmisgildi um hluta lánasafns bankans. Arion banki mun

endurreikna öll þau lán sem kveða á um sömu efnisatriði og Hæstiréttur hefur í nýlegum

dómum sínum talið ólögmæt. Um tvö þúsund lán er að ræða. Arion banki stefnir að því að

ljúka endurútreikningi í október en niðurstaðan verður kynnt lánþegum eins fljótt og auðið

er.

Samkvæmt dómum Hæstaréttar virðast lán með svokölluðu „jafnvirðisorðalagi“, þar sem

útgreiðsla láns og greiðsla afborgana sem og vaxta er í íslenskum krónum, vera gengistryggð

lán í íslenskum krónum og þar með að hluta til ólögmæt. Hins vegar teljast lán, þar sem

fjárhæð hinnar erlendu myntar er tiltekin og útgreiðsla lánsfjárhæðar og greiðsla afborgana

og vaxta var gerð í erlendri mynt, vera lán í erlendri mynt og þar með lögmæt erlend lán.

Óvissa ríkir um lögmæti annarra lána þar sem orðalag lánasamningsins og framkvæmd

lánveitingarinnar er með öðrum hætti. Arion banki mun áfram leitast við að greiða úr málum

hlutaðeigandi einstaklinga og fyrirtækja. Um er að ræða á bilinu tvö til þrjú hundruð lán.

Arion banki mun beita sér fyrir því að eyða óvissu varðandi lögmæti þeirra lána og leggja sitt

af mörkum til að hraða málum í gegnum dómskerfið eins og frekast er unnt.

Landsbankinn.

Landsbankinn hf. mun endurútreikna öll ólögmæt erlend lán bankans. Nú þegar hafa verið

endurútreiknuð þau lán sem falla undir dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 og 16. september

2010, ásamt þeim lánum sem falla beint undir bráðabirgðaákvæði laga nr. 38/2001, um vexti

og verðtryggingu, eins og þeim var breytt með lögum nr. 151/2010.

3

Hafin er vinna við endurútreikning lána sem falla undir dóm Hæstaréttar frá fimmtudeginum

9. júní 2011, nr. 155/2011, svokallað Mótormax-mál. Erlend lán sem hvorki falla

undir nefnd fordæmi Hæstaréttar né lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, verða ekki

endurútreiknuð þar sem Landsbankinn telur þau lögmæt. Falli nýir dómar í Hæstarétti um

önnur lánsform Landsbankans, eða svipuð form frá öðrum bönkum, þá mun bankinn endurskoða

afstöðu sína.

Ergo.

Þeir samningar sem ERGO er ekki að endurútreikna eru:

a. Rekstrarleiga: Þetta er leigusamningur. Dómsvaldið hefur ekkert fjallað um þessa

samninga

b. Fjármögnunarleiga: Einnig leigusamningar sem bíða dóma Hæstaréttar.

Avant.

Allir bílasamningar hafa verið endurreiknaðir, voru ekki með leigusamninga.

SP-Fjármögnun.

Endurreiknaðir samningar: Bílasamningar, almenn lán, kaupleigusamningar, einkaleigusamningar.

Lán og samningar sem hafa ekki verið endurreiknaðir: Fjármögnunarleiga og rekstrarleiga.

Áðurnefndar lánaafurðir voru svo til eingöngu veittar til rekstraraðila.

Lýsing.

Fjármögnunarleiga, einka- og rekstrarleigusamningar eru ekki endurreiknaðir. Vaxtalögin

sem banna gengistryggingu ná eingöngu til lánasamninga.

Frjálsi fjárfestingarbankinn.

Hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hafa yfir 96% gengistryggðra lána einstaklinga (sbr.

niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 604/2010) verið endurútreiknuð og birt. Dómurinn náði til

mun fleiri lána en lög nr. 151/2010 náðu til (takmarkaðist ekki við bíla eða íbúðarhúsnæði

til eigin afnota).

Um 70 endurútreikninga hefur ekki verið hægt að birta vegna lagalegrar óvissu. Þetta eru

eldri lán sem eru með reiknaða inneign en voru uppgreidd fyrir slitameðferð bankans og lán

með reiknaðri inneign þar sem skuldaraskipti höfðu orðið fyrir slit bankans. Það á þá bara

við hlut fyrri skuldara, endurútreikningur síðari skuldara hefur verið birtur. Lagaóvissan

liggur m.a. í því að ekki er ljóst hvernig eða hreinlega hvort lántaki geti yfir höfuð lýst kröfu

í slitabúið, þar sem kröfulýsingarfresti lauk í október 2009.

Engin „erlend lán“, þ.e. lán sem veitt voru í mynt og greitt af í mynt, voru veitt einstaklingum,

né lán veitt í mynt (án jafnvirðishugtaks) en innheimt í krónum.

Um 30 villulán eru ókláruð og óbirt, en það munu vera mál sem eru með mjög hátt flækjustig

og þarfnast mikillar úrvinnslu. Sú vinnsla er í fullum gangi og eru endurútreikningar

birtir jafnóðum og þeir klárast.

SPRON/Drómi.

Hjá SPRON hafa yfir 98% lána verið endurútreiknuð og birt. Þetta eru gengistryggð lán

einstaklinga sem falla undir lög nr. 151/2010, þ.e. erlend lán SPRON til einstaklinga sem

veitt voru í mynt og eru með jafnvirðishugtakinu og/eða endurgreiðslur í ISK (falla undir lög

4

nr. 151/2010), auk lána sem falla undir dóm Hæstaréttar nr. 604/2010 (þá lán með sambærileg

lánagögn).

Um 50 SPRON-endurútreikninga hefur ekki verið hægt að birta vegna sömu lagaóvissu

og tíunduð er hér framar. Kröfulýsingarfresti í bú SPRON lauk í janúar 2010. Eitt erlent lán

veitt einstaklingi, veitt í mynt og greitt af í mynt, er á bókunum og var ekki endurreiknað.

Varðandi óbirtu einstaklingslánin þar sem lagaóvissa ríkir, þá er búið er að beina slíku

ágreiningsmáli til dóms, þar sem leitast er eftir svari við hvernig skuli meðhöndla þær kröfur.

Von er á niðurstöðu héraðsdóms í því máli í janúar/febrúar 2012 og niðurstöðu Hæstaréttar

í mars/apríl 2012.

Tíu villulán eru ókláruð og óbirt, en það munu vera mál sem eru með mjög hátt flækjustig

og þarfnast mikillar úrvinnslu. Sú vinnsla er í fullum gangi og eru endurútreikningar birtir

jafnóðum og þeir klárast.

4. Eftir hvaða forsendum eru lán endurreiknuð og geta allir skuldarar fengið forsendur

útreikninga afhentar?

Notaðir eru vextir SÍ, „almennir vextir af peningakröfum“, sem eru lægstu óverðtryggðu

vextir samkvæmt dómi Hæstaréttar nr. 471/2010. Avant, ásamt þeim fjármálafyrirtækjum

sem endurreikna húsnæðislán, notast við árlega vexti en SP, Lýsing og Ergo notast við

mánaðarlega vexti. SP og Lýsing notast við mánaðarlega vexti út allt endurreikningsferlið

en Ergo notast að hluta til við árlega.

Í grunninn eru tvenns konar aðferðir notaðar við endurútreikning. Önnur aðferðin virðist

byggjast á 5. mgr. 1. gr. laga nr. 151/2010, en í henni stendur: „…Við ákvörðun endurgreiðslu

eða útreikning á stöðu skuldar skal upphaflegur höfuðstóll skuldar vaxtareiknaður

samkvæmt ákvæðum 1. mgr. Frá höfuðstól og áföllnum vöxtum skal draga þær fjárhæðir sem

inntar hafa verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir

miðað við hvern innborgunardag. Þannig útreiknuð fjárhæð myndar eftirstöðvar

skuldarinnar og skulu þá upphaflegir eða síðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar gilda að

því er varðar lánstíma, gjalddaga og aðra tilhögun á greiðslu skuldar, allt að teknu tilliti til

þeirra breytinga sem leiðir af ákvæðum þessarar greinar.“ Aðferðin virðist vera notuð við

uppgjör lána hjá viðskiptabönkunum og Avant, hvort sem skuldaraskipti hafa átt sér stað eður

ei, en í 7. mgr. sömu laga er kveðið á um aðra uppgjörsaðferð þegar aðila- eða skuldaraskipti

hafa átt sér stað.

Hin aðferðin byggist á framangreindum biðreikningum, þar sem mismunur raungreiðslna

og endurreiknaðra greiðslna fer inn á slíkan reikning þar sem reiknast vextir og vaxtavextir.

Í þeim tilfellum þegar um er að ræða að samningur hafi að geyma íslenskan hluta fara öll

fyrirtækin nema Lýsing og Ergo þá leið að endurreikna allan samninginn. Lýsing og Ergo

láta íslenska hlutann standa óbreyttan, miðað við upphaflega samningsvexti á þeim hluta

samningsins.

Uppgjörsreglan sem nefnd er í f-lið 2. gr. laga nr. 151/2010 (bráðabirgðaákvæði XV) er

við lýði þegar við á, eftir því sem næst verður komist, en hins vegar hefur verið deilt um þann

sölukostnað sem myndast hefur hjá lánveitendum við endursölu bifreiða. Allir skuldarar geta

fengið forsendur útreikninga afhentar.

5

1

2

3

4

Fylgiskjal.

Viðauki I – Biðreikningur SP.

1. Endurreiknaður gjalddagi miðað við lægstu vexti SÍ. Þann 1. mars má sjá að greiðslan

sem lántakandi

2. Sú upphæð sem skuldari innti raunverulega af hendi þann 1. mars nam 47.042 kr. Sú

upphæð greiddist

3. Mismunurinn af þessu tvennu, 12.552 kr., leggst inn á biðreikninginn.

4. Vextir reiknast á 12.552 kr. í einn mánuð, frá 1. mars til 1. apríl.

5. Þann 1. apríl á skuldarinn að greiða 52.477 kr. Staða á biðreikningi fyrir eru 12.552 kr

og vaxtastaðan er 131 kr. Samtala þessara þriggja upphæða er 65.160 kr.

6. Greiðsla berst ekki fyrr en 3. apríl, tveimur dögum eftir 1. apríl. Sökum þess vaxtareiknast

65.160 kr. í tvo daga. Út koma 45 kr.

hefði átt að greiða skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 ætti að nema 59.594 kr.samdægurs inn á lánið.1 Út kemur 131 kr.2

7. Þann 3. apríl greiddi lántakandi 51.309 kr. af láninu. Ný staða á veltureikningi verður

því 13.896 kr.

að greiðslan barst tveimur dögum síðar en hún átti að gera).

nemur 135 kr.

8. Þetta ferli endurtekur sig svo. SP notast því við mánaðarlega vexti sem og reiknar ígildi

refsivaxta ef lántakandi greiðir eftir gjalddaga.

6

3 Sú upphæð vaxtareiknast svo í 28 daga (ekki heilan mánuð vegna þess4 Vaxtagreiðslan í því tilfelli

1

tilkynningar- og greiðslugjöld. Þessi mismunur skiptir ekki máli hvað varðar endurútreikninginn sjálfan

og ber að líta framhjá því við lestur þessa minnisblaðs.

Ástæðan fyrir 150 kr. mismun á raungreiðslu í þessu dæmi m.v. dæmið að ofan fyrir SP-fjármögnun eru12.402*12,5%*30/360 = 129 kr.

2

3

í 12 mánuði, sama hvaða gjalddaga er verið að ræða um hverju sinni.

Hér veltir maður fyrir sér hvort það beri ekki að reikna vexti ofan á upprunalegu biðreikningsupphæðinaNafnvöxtum deilt með fjölda mánaða á ári. Hér: 12,5%/12 = 1,04%.

4

5

12.402 kr. og nema vaxtagreiðslur ársins 2006 1.468 kr. Biðreikningsupphæðin í byrjun árs

2007 nemur því 12.402 + 1.468 = 13.870 kr.

Samtölu vaxtagreiðslna ársins er bætt við upprunalegan veltureikning. Hér er upprunalega biðreikningsupphæðinNafnvöxtum deilt með fjölda mánaða á ári. Hér: 16%/12 = 1,33%.

Raungreiðsludagur Raungreiðsla Endurreiknuð greiðsla Biðreikningur Vextir Uppsafnað

1.3.2006 47.192 59.594 –12.402

–10.561 –22.963

1. Endurreiknaður gjalddagi miðað við lægstu vexti SÍ. Þann 1. mars má sjá að greiðslan

sem lántakandi hefði átt að greiða skv. 4. gr. laga nr. 38/2001

2. Sú upphæð sem skuldari innti raunverulega af hendi þann 1. mars nam 47.192 kr.

upphæð greiddist

3. Mismunurinn af þessu tvennu, 12.402 kr., leggst inn á biðreikninginn. Það má kalla þá

upphæð upprunalegu biðreikningaupphæðina fyrir gjalddagann 1. mars.

4. Vextir reiknast á 12.402 kr. í einn mánuð, frá 1. mars til 1. apríl.

5. Í aprílmánuði reiknast sama vaxtaupphæð. Í maímánuði hefur hún hækkað sökum hækkandi

óverðtryggða vaxta SÍ. Vextir reiknast á upprunalegu biðreikningaupphæðina út

árið 2006.

ætti að nema 59.594 kr.1 Súsamdægurs inn á lánið.2 Út koma 129 kr.3

6. Samtala vaxtagreiðslna ársins 2006 leggst við upphaflegu biðreikningsupphæðina fyrir

1. mars gjalddagann. Slík upphæð myndar svo grunn fyrir sams konar vaxtareikning

næstu 12 mánuði á eftir.

7. Ferlið endurtekur sig til uppgjörsdags fyrir

mánaðarlega vexti.

hvern gjalddaga. Lýsing notast því við

12.402 kr. Mars 2006 1,04% * 12.402 = 129,19 kr.

Apríl 129,19 kr.

Maí 124,36 kr.

Júní 144,7 kr.

Júlí 144,7 kr.

Ágúst 149,87

September 155,03

Október 160,2

Nóvember 160,2

Desember 160,2

13.870 kr.

5 Janúar 2007 1,33% * 13.870 = 184,94 kr.6

Febrúar 184,94 kr.

Mars 184,94

22.963 kr.

Samtals 10.561 kr.

einnig við vaxtaútreikning á þeim mismunaupphæðum sem fara inn á biðreikninginn, fram

til uppgjörsdags.

Síðastnefnda fyrirtækið endurreiknar greiðsluflæði miðað við lægstu óverðtryggðu vexti

SÍ og notast við mánaðarlega vexti við það, líkt og tvö framangreind fyrirtæki. Ergo lætur

þó ekki mismun raungreiðslna og endurreiknaðra greiðslna inn á biðreikning heldur vaxtareiknar

hvern gjalddaga af endurreiknaða láninu sem og allar greiðslur sem bárust inn á lánið

hvort í sínu lagi, fram til uppgjörsdags, og tekur svo mismun af þeim upphæðum. Það er því

einnig biðreikningur en með annarri framsetningu. Við síðastnefndu vaxtaútreikninga notast

Ergo við árlega vexti, ólíkt SP og Lýsingu.

SP vaxtareiknar einnig biðreikninginn ef lántakandi greiðir eftir gjalddaga en þannig

myndast vaxtavextir oftar en einu sinni á ári, sem leiðir svo til að eftirstöðvar reynast hærri,

að öðru óbreyttu (sjá fylgiskjal).

Lýsing vaxtareiknar biðreikninginn fyrst út fyrsta árið, leggur þær vaxtaupphæðir við

upprunalegu upphæð á biðreikningi, sem myndar svo stofn til vaxtaútreiknings fyrir næstu

tólf mánuði (sjá fylgiskjal). Þannig myndast fyrstu vaxtavextirnir oftar en ekki áður en tólf

mánuðir eru liðnir.

Í stuttu máli varðandi vaxtaútreikning á mismun greiðslu og uppreiknaðrar greiðslu:

4

Biðreikningur Mánuður og ár Vextir

6

Viðauki II – Biðreikningur Lýsingar.

12.552*12,5%*30/360 = 131 kr.65.160*12,5%*2/360 = 45 kr.65.160 – 51.309 + 45 = 13.896 kr.13.896*12,5%*28/360 = 135 kr.